Drzewo nie rośnie według kalendarza
Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie: „Ile drzewo przyrasta w ciągu roku?”. Znaczenie ma zarówno gatunek, wiek, dostęp do światła, wody i składników pokarmowych, a także warunki wokół korzeni. Nawet drzewa tego samego gatunku mogą rosnąć w różnym tempie.
Ciekawych dowodów dostarczyli Hans Pretzsch i współautorzy. Przeanalizowali słoje 1383 drzew w dziesięciu metropoliach świata. W badanej próbie drzewa miejskie na ogół rosły szybciej niż ich odpowiedniki poza miastem. Badania trwały wiele lat. Co ciekawe od lat 60. XX wieku obserwowano przyspieszenie wzrostu [1].
Zaskakujące? Więcej ciepła i dłuższy sezon wegetacyjny mogą jak najbardziej sprzyjać wzrostowi. Korzyści z takich warunków, niestety kończą się tam, gdzie ograniczeniem staje się woda. Autorzy podkreślili też, że badali drzewa bez widocznych oznak uszkodzeń i chorób. Nie popadajmy więc w skrajności nie każde drzewo przy ulicy ma lepsze warunki niż drzewo w lesie ;)
Szybszy wzrost nie jest gwarancją długiego życia. Miejsce może jednocześnie oferować więcej ciepła i za mało wody.
O losie drzewa często rozstrzyga to, czego nie widać
Przechodząc obok każdego drzewa, najczęściej zwracamy uwagę na pień i liście, może też konary. Jednak duża część jego problemów może zaczynać się pod ziemią.
W badaniu modelowym opublikowanym w 2024 roku Lea Rosenberger i współautorzy analizowali dostępność wody dla drzew w pięciu lokalizacjach w Niemczech. Wskazali oni że uszczelnienie powierzchni oraz objętość przestrzeni dla korzeni wpływały na wilgotność w obrębie korzeni niż zmiany klimatu [2]. CO z tego może wynikać? - Projektując zieleń, trzeba zadbać także warunki pod ziemią.
Osobnym problemem jest zagęszczenie gleby. Eksperyment z sadzonkami dębu kasztanolistnego wykazał zmniejszenie wzrostu części nadziemnych i korzeni już przy niewielkim nasileniu zagęszczenia. [3].
Wniosek dla właściciela działki jest prosty: zanim uznamy, że drzewo „nie chce rosnąć”, sprawdźmy, czy ma dostępną wodę, przepuszczalne podłoże i przestrzeń dla korzeni. Samo zastąpienie go nowym egzemplarzem może pozostawić przyczynę problemu bez zmian.
Susza zmienia sposób funkcjonowania drzewa
Drzewo niestety nie może przenieść się w chłodniejsze miejsce. Ogranicza więc straty wody między innymi przez zamykanie aparatów szparkowych — tak to te małe otworki w liściach, o których uczyliśmy się w szkole. Zmniejsza w ten sposób parowanie, ale jednocześnie utrudnia dopływ dwutlenku węgla potrzebnego do fotosyntezy.
Badania młodych sosen zwyczajnych pokazały, że podczas silnej suszy znaczenie mają również ograniczenia procesów fotosyntezy oraz przedwczesna utrata części igieł [4]. Reakcja drzewa na niedobór wody jest więc bardziej złożona niż zwykłe „przestaje rosnąć”.
Dlatego obserwacja przerzedzonej korony powinna prowadzić do pytania o przyczynę. Objaw jest początkiem rozpoznania, a nie gotową diagnozą.
Dziupla to powód do oceny, a nie automatyczny wyrok
Wiekowy pień i widoczna dziupla na pewno wzbudzają niepokój właściciela drzewa. Warto jednak oddzielić kondycję biologiczną od jego stabilności mechanicznej. Drzewo może mieć zieloną koronę i poważne osłabienie stabilności; sam ubytek w pniu również nie przesądza o konieczności usunięcia.
Marzena Suchocka i współautorzy zbadali 373 drzewa w warszawskich lasach miejskich. Wykorzystali ocenę wizualną i badania instrumentalne, między innymi tomografię oraz próby obciążeniowe. Wyniki nie pozwoliły uznać samej obecności dziupli za jednoznaczny wskaźnik zwiększonego ryzyka upadku [5].
Co to oznacza dla właściciela sędziwego drzewa na swojej działce? O postępowaniu powinna decydować ocena konkretnego drzewa i jego otoczenia. Być może wystarczy obserwacja? Zabiegi pielęgnacyjne? Poprawa warunków siedliskowych? Albo w ostateczności usunięcie drzewa, które może zagrażać bezpieczeństwu. Zakres dodatkowych badań dobiera specjalista — nie każde drzewo wymaga kosztownej tomografii.
Przed nieodwracalną decyzją warto wiedzieć, co rzeczywiście dzieje się z drzewem i jakie ryzyko wiąże się z jego pozostawieniem.
Jeśli trzeba wyciąć — zróbmy to, ale zaplanujmy coś w zamian!
Zdarzają się sytuacje, w których usunięcie drzewa jest konieczne i uzasadnione. W większości przypadków są to względy bezpieczeństwa. Wówczas warto pomyśleć o nowych nasadzeniach, także zastępczych, jako o inwestycji na kolejne dziesięciolecia.
Warunki mikroklimatyczne mają znaczenie. W badaniu obejmującym 3129 gatunków drzew i krzewów w 164 miastach Manuel Esperon-Rodriguez i współautorzy wykazali szerokie narażenie zieleni miejskiej na warunki wykraczające poza optimum do życia tych gatunków. Prognozy wskazywały na wzrost zagrożenia do 2050 roku [6]. Nie oznacza to, że każdy taki egzemplarz obumrze. Oznacza, to jednak że przy wyborze nasadzeń warto patrzeć dalej niż na dzisiejszy wygląd sadzonki.
Przekładając te badania na planowanie zieleni, przed zakupem drzew warto odpowiedzieć na kilka pytań:
- Jaka jest gleba? Czy zatrzymuje wodę, jak szybko przesycha, jest zagęszczona lub okresowo podmokła? Jakie ma pH?
- Jak wygląda mikroklimat? Czy miejsce jest zacienione, wystawione na wiatr albo nagrzewane przez elewację i nawierzchnię?
- Ile przestrzeni będzie dostępne za kilkanaście lat? Trzeba uwzględnić docelową koronę, korzenie oraz sąsiedztwo budynków i infrastruktury.
- Jakich trudnych warunków można się spodziewać? Znaczenie mają susze, upały, mróz, zasolenie i lokalne podtopienia.
- Kto zadba o nasadzenia? Dobór gatunku powinien iść w parze z przygotowaniem stanowiska, podlewaniem i późniejszą kontrolą.
To propozycja praktycznego sposobu postępowania wynikająca z opisanych badań. Uniwersalna lista „najlepszych drzew” nie zastąpi oceny miejsca.
Dobra decyzja zaczyna się od rozpoznania
W Zielonym Procesie zachęcamy, aby przed decyzją o wycince rozważyć ocenę zdrowotności i stabilności drzewa. Czasem potwierdzi, że usunięcie jest uzasadnione, a czasem wskaże zabiegi jakie należy wykonać w koronie drzewa, by cieszyć się dalszym życiem drzewa.
Jeżeli wycinka okaże się nieunikniona, kolejnym krokiem powinien być przemyślany plan nasadzeń: dopasowanych do gleby, lokalnego klimatu, dostępnej przestrzeni i możliwości pielęgnacji.
Masz wątpliwości dotyczące drzewa na działce lub planujesz nowe nasadzenia? Opisz swoją sytuację przez Zielony Proces (https://www.zielonyproces.pl). Zacznijmy od rozpoznania warunków i potrzeb.
dla tych którzy dotarli do końca... na zdjęciu fragmentu Ogrodu kieszonkowego im. Nyíregyháza przy ulicy Tarnowskiej w Rzeszowie
https://maps.app.goo.gl/bswFp97pUzi9NFS8A
mgr inż. Michał Burkiewicz
1. Pretzsch H. i in. (2017). Climate change accelerates growth of urban trees in metropolises worldwide. Scientific Reports, 7, 15403. https://doi.org/10.1038/s41598-017-14831-w
2. Rosenberger L., Leandro J., Wood R., Rötzer T., Helmreich B. (2024). Influence of age, soil volume, and climate change on water availability at urban tree sites. Sustainable Cities and Society, 113, 105680. https://doi.org/10.1016/j.scs.2024.105680
3. Jourgholami M. i in. (2016). Effects of soil compaction on seedling morphology, growth, and architecture of chestnut-leaved oak (Quercus castaneifolia). iForest. https://iforest.sisef.org/contents/?id=ifor1724-009
4. Leaf Shedding and Non-Stomatal Limitations of Photosynthesis Mitigate Hydraulic Conductance Losses in Scots Pine Saplings During Severe Drought Stress (2021). Frontiers in Plant Science. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.715127
5. Suchocka M. i in. (2023). Risk assessment of hollow-bearing trees in urban forests. Scientific Reports, 13, 22214. https://doi.org/10.1038/s41598-023-49419-0
6. Esperon-Rodriguez M. i in. (2022). Climate change increases global risk to urban forests. Nature Climate Change, 12, 950–955. https://doi.org/10.1038/s41558-022-01465-8